# shirkhan-alphabet **Repository Path**: shirkhan/shirkhan-alphabet ## Basic Information - **Project Name**: shirkhan-alphabet - **Description**: 用来 制定shirkhan alphabet 相关规则规矩，规范化 - **Primary Language**: TypeScript - **License**: MIT - **Default Branch**: master - **Homepage**: None - **GVP Project**: No ## Statistics - **Stars**: 3 - **Forks**: 0 - **Created**: 2021-11-03 - **Last Updated**: 2022-07-15 ## Categories & Tags **Categories**: Uncategorized **Tags**: shirkhan-alphabet, JavaScript ## README [ئۇيغۇرچە قوللانما ئۈچۈن بۇيەرنى چىكىڭ](https://gitee.com/shirkhan/shirkhan-alphabet/blob/master/README-ug.md) # ŝirħan êlipbesi ŝirħan êlipbesi ŝirħanniñ turmuŝ we ħizmet iĥtiyaji vĉvn yasap ĉiqilĝan êlipbedur. **ŝirħan êlipbesi ŝirħan teripidin yasalĝan**, ôziniñ iĥtiyaji we iŝlitiŝ aditini asas qilĝan êlipbe bolup **ĥêĉqandaq til-yêziq qaxide-pirinsipliriĝa tayanmiĝan** we uyĝun kelmesliki momkin. u pvtvnley **ŝeħiske wekillik qilidiĝan êlipbe** bulup,ŝirħanniñ kiŝilik ħaĥiŝi we ôzlvk pirinsipini asas qilidu. ## meqset `ASCII` ĥeriplirini qollaydiĝan ĥerqandaq urunda ĉeklimisiz yêziqĉiliq bilen ŝuĝullan‍ĝili boluŝ ## iŝlitiliŝ orni barliq ên‍gilizĉe 26 ĥeripni kirgvzgili bolidiĝan yumtallarda iŝlitilidu. ŝirħan asasliqi `markdown` girammatikisida yêziqĉiliq bilen ŝuĝulliniŝ vĉvn iŝlitidu. ## mezmunniñ yêziliŝ we kôrvlvŝ ŝekli mezmun birdek ŝirħan êlipbeside kôrsitilgen ĥeripler buyiĉe yêzilidu we ŝu buyiĉe kôrsitilidu. ŝaraxit yar bergen urunlarda erep yêziqi asasidiki uyĝurĉida mas qedemlik kôrvp turuŝ iqtidari teminlaŝ arqiliq mezmunniñ imla ħataliqtin saqliniŝini kapaletke ige qiliŝqa bolidu. ## pirinsip ŝirħan êlipbesi barliqqa kêliŝ we kêyinki ôzgvrvŝlerde tôwendiki pirinsiplarĝa rixaye qilidu: - uyĝur tilidiki 32 ĥerip + ĥemze din ibaret 33 ĥeripni tuluq ipadiliyeliŝi kêrek - `ASCII` diki 26 ĥeriptin baŝqa ĥeriplerni ôz iĉige almasliqi kirek - konopka taħtisidiki bir ĥerip bir ĥeripkila wekillik qiliŝi, birikme ĥerip ikki musteqil ĥerip ŝeklide kirgvzvliŝi kirek > dimekĉi ĥazirqi uyĝurĉe kirgvzgvĉlerdek bir ĥerip arqiliq ikki ĥerip ipadilenmesliki we buniñdin saqliniŝ lazim - qoŝma ĥeriplerni ĥasilliĝuĉi ĥerip eñ yaħŝisi ayrim mena ipadilimesliki kirek - qoŝma ĥeriplerni ĥasilliĝanda ĉuqum ĥerip tuqunuŝi kêlip ĉiqmaydiĝan, yaki eñ az ĉiqidiĝan ĥaletni asas qilŝ kirek - ĥerip tuquniŝi kilip ĉiqiŝtin saqlan‍ĝili bolmiĝanda, tuqunuŝqan ĥeripni ayriĝuĉi ĥerip vĉvn qoŝma ĥerip ĥasilliĝuĉi ĥeripni aldin tallaŝ kêrek, ĥeriptin baŝqa belgini ayriŝ belgisi qiliŝtin saqliniŝ kirek! > asasliqi `markdown` qatarliq belge arqiliq mena ipadileydiĝan yêziqĉiliq iŝliri kôzde tutuldi ## ŝirħan êlipbesidiki ĥeripler yuqiridiki pirinsip qismida kôrsitilgen mezmunlarĝa rixaye qilĝan asasta ŝirħan êlipbesiniñ ĥeripliri tôwendikilerge muqumdaldi: > ŝirħan êlipbesi ħan `khan` we ħan uz `khan-uz` din ibaret ikki ħil ĝa ayrildi. > > - `khan` meħsus yeziqĉiliqqa iŝlitilip yêziŝ tes boluŝ mesilisini ĥel qiliŝ vĉvn iŝlitilidu. > - `khan-uz` meħsus uquŝqa eplik boluŝ vĉvn iŝlitilidu. > kôrvŝ we este qalduruŝqa qulay bolsun vĉvn uyĝurĉe ĥeripler bilen birge birildi > êlipbeniñ sol terep yuquri qismidiki ĥeripler `khan-uz` ĥeripliri dep atilidu. `khan` ĥeripliri asasida yêzip tamamlanĝan yazmilar uyĝurĉe ŝeklide iŝlitiŝ epsiz, `RTL` ni qollimaydiĝan urunlar vĉvn iŝlitilidu. > `khan` ĥeripliri asasidiki mezmunlarni uquŝ istitik tuyĝusi kôñvldikidek bolmiĝaĉqa `khan-uz` ĥeripliri barliqqa keldi. `khan` an ĥeripliridiki ikki ĥerip birikip bir uyĝurĉe ĥerip ipadilaŝ azaytildi. ![](https://shirkhan-alphabet.oss-cn-beijing.aliyuncs.com/shirkhan-alphabet/shirkhan-alphabet-table.jpg) ### izaĥat - ŝirħan êlipbeside **ĥemze** vĉvn `x` ĥeripi iŝlitilidu. mesilen: svrxet /svrxet/ , svret /svret/ qilip yêzilidu; - `h` ĥeripi qoŝma ĥerip ĥasilliĝuĉi ĥerip qilip iŝlitilidu, ayrim iŝlitilse mena ipadilimeydu. - barliq qalpaqliq ĥeripler kirgvzvŝke ŝaraxit bolmiĝanda birinji ĥeripke `h` ĥeripini quŝuŝ arqiliq ipadilinidu, mesilen: ŝirħan yeni `ŝirħan` ni `sh+ir+kh+an` qilip yêziŝ kirek. - **ħ we ĥ ĥeripliri** `h` bolup kelse oquŝqa qulayliq bolĝanliqi vĉvn bu ikki ĥeripke `h` niñ ŝekildaŝ ĥeripi iŝlitildi, yeni: ħ vĉvn `ħ`, ĥ vĉvn `ĥ` - ñ ĥeripi yeni `ng` ĥeripi `h` bilen birikmigeĉke yuqarqi qaxidige mas kelmeydu,ñ vĉvn `ñ` ĥeripi tallandi - ĵ ĥeripi `zh` arqiliq ipadilen‍gende `z` niñ qaxidige uyĝun qalpaqliq ŝekli bolmiĝaĉqa we `j` niñ qalpaqliq ŝekli oquĝanda ĵ ĥeripige têħimu yêqin kelgeĉke `zh` tin `jh` ke ôzgerdi,ŝundaqla `ĵ` qilip tallandi - qoŝma ĥeriplerniñ uquŝqa qulay bir ĥeriplik ŝekli teminlinidu. - `oh` yeni "ô" ĥeripi vĉvn `ô` ĥeripi tallandi - `eh` yeni "ê" ĥeripi vĉvn `ê` ĥeripi tallandi - `wh` yeni "ĥ" ĥeripi vĉvn `ĥ` ĥeripi tallandi - `ch` yeni "ĉ" ĥeripi vĉvn `ĉ` ĥeripi tallandi - `jh` yeni "ĵ" ĥeripi vĉvn `ĵ` ĥeripi tallandi - `sh` yeni "ŝ" ĥeripi vĉvn `ŝ` ĥeripi tallandi - `kh` yeni "ħ" ĥeripi vĉvn `ħ` ĥeripi tallandi - `gh` yeni "ĝ" ĥeripi vĉvn `ĝ` ĥeripi tallandi - `ng` yeni "ñ" ĥeripi vĉvn `ñ` ĥeripi tallandi - barliq suzuq tawuŝtin baŝlan‍ĝan sôzlvklerniñ bêŝidiki ĥemze quyulmisimu bolidu. mesilen: ademler /ademler/ qilip yêzilidu, /xademler/ emes; - `h` ĥeripi tuqunuŝqan ĥeriplerni ayriŝ belgisi qilip iŝlitilidu ( astidiki mezmunlarĝa qaralsun ) - ŝirħan êlipbesidiki ĥeriplerdin **ñ** ĥeripidin baŝqilirida neziriye jeĥettin tuqunuŝ kôrvlmeydu, **ñ ĥeripini `ng` bilen ipadiligende `n,g,ng` vĉ ĥerip arisida mena tuquniŝi kêlip ĉiqidu**,bundaq eĥwalda /n/ bilen /g/ arisiĝa /h/ ĥeripi quŝulup `nhg` qilip yêziŝ arqiliq mena tuquniŝi ĥel qilinidu. mesilen: vn‍ge êliŝ `vnhge ehlish`,en‍ge êliŝ `enhge ehlish` dêgendek; > **eskertiŝ:** `n`,`gh` arisida tuqunuŝ kôrvlgende `ngh` ŝeklide ôz ipadisini tapidu,`ngh` birikmisi `h` ĥeripi ayrim mena ipadilimigenliktin ĉuqum `n+gh`ni ipadiligenliktin kilip ĉiqidu, ŝuñlaŝqa bundaq alaĥide eĥwalda `h` belgisi arqiliq ayrip yêzilmisimu bulidu; > barliq logikiliq bir terep qiliŝ pirogrammiliri yuqarqi qanuniyet buyiĉe aptumatik bir terep qiliŝi kirek, ŝundaqla `h` quŝup yêzilĝan eĥwalnimu toĝra bir terep qilaliŝi kirek ,mesilen tôwendikidek yêziŝniñ ĥer ikkilisi toĝra: baŝlanĝan `bashla+n`+`gh+an`,baŝlan‍ĝan ` bashla+n`+`h`+`gh+an` ; - ŝirħan êlipbesige arliŝip kelgen `ASCII` liq baŝqa tildiki mezmunlarni periqlendvrvŝ zôrvriyti bolĝan urunlarda `/` belgisi arqiliq mezmunni urap yêziŝ arqiliq meħsetke yêtiŝke bulidu. mesilen: ( ŝirħan êlipbesi `/english/` tiliĝa bek oħŝaydiken ) dêgen jvmlide `english` sôzi uyĝurĉiĝa aylanduruŝ zôrvriyiti tuĝulĝan urunlarda ôz pêti qaldurulup aylanduruŝqa qatnaŝmaydu; - yêziqĉiliq iŝlirida izĉil qoŝma ĥerip pirinsipliriĝa rixaye qilip yêziliŝi kêrek, undaq bolmiĝanda ĥerip tuquniŝi arzuyimizdikidek toĝra ĥel bolmaydude mezmunniñ imla ħataliqini keltvrvp ĉiqiridu. > **eskertiŝ:** > > ŝirħan êlipbesiniñ `V1.2.1` neŝiridin baŝlap `khan`,`khan-uz` arlaŝ yêziqĉiliq bilen ŝuĝulliniŝqa bolidu. > > ħan we ħan uz arlaŝ yêziqĉiliqi jeryanida ħan ĥeripliridin `ng` ñ ni ipadileydu, ħan uz ĥeripliride bolsa `ng=n+g` => n + g ni ipadileydu.ŝu sewebtin ħan uz da yazĝan mezmunlar asasida yêziqĉiliqni dawam qilĝanda (yeni ħan ĥeripliri bilen dawamliq mezmun qoŝqanda) mezmunniñ aħirqi netijiside ħataliq ĉiqidu. > > yuqardiki amilni kôzde tutup, arlaŝ yêziŝni iŝqa aŝuruŝ vĉvn barliq mezmunlar `khan-uz` ĝa aylanĝanda `n+g` ĥalitidiki mezmunlar `n + 0x200d +g` qilip almaŝturiliŝi, ŝundaqla mezmun `khan-uz` din baŝqa ĥaletlerge yanĝanda `n + 0x200d` diki `0x200d` alaĥide birterep qiliniŝi lazim .mesilen > `khan => khan-uz` diki `nhg => n 0x200d g` ĝa ôzgvreydu. tetvrsiĉe bolĝanda eĥwal qarmu-qarŝi bulidu. - `khan` ĉoñ-kiĉik yêziŝni qollaydu. aylanduruŝ qaxidisi tôwendikiĉe: - `Sh => S` - `SH => S` - `sH => s` - `sh => s` ## yardemĉi qurallarĝa kôrsetme ŝirħan êlipbesi erep yêziqi asasidiki uyĝur tili bilen tvptin oħŝimaydiĝan bolĝaĉqa yêziŝ we uquŝ jeĥette qiyinĉiliq tuĝuliŝi êniq, ŝuñlaŝqa yardemĉi qurallar yuqarqi bir qanĉe tereptin tuluqlansa bolidu: - ŝirħan êlipbesi boyiĉe sôz tewissiyeleŝ - imla tekŝvrvŝ we eskertiŝ - quŝumĉe rayunda mas qedemde uyĝurĉiĝa aylandurup kôrsitiŝ - uyĝurĉe `markdown` ni ŝirħan êlipbesidiki `markdown` ĝa aylanduruŝ - ŝirħan êlipbesidiki `markdown` ni uyĝurĉidiki `markdown` ĝa aylanduruŝ - `markdown` ni `html` tiniĉ betke aylandurup bilog iŝliri qatarliqlarĝa iŝlitiŝ - `markdown` ni `PDF`, resim qatarliq saqlaŝqa eplik ŝekillerge aylanduruŝ - mezmun terjime qiliŝ - `OCR` periqlendvrvŝ - awazliq kirgvzvŝ - awazni mezmun‍ĝa aylanduruŝ - ... ## yardemĉi tvrler ### `khan-alphabet` [khan-alphabet](https://gitee.com/shirkhan/khan-alphabet) bv tvr `shirkhan-alphabet` niñ qaxide-pirinsiplirini iŝqa aŝuruŝ vĉvn iŝlitilidu. barliq muĥim iqtidarlar muŝu tvr arqiliq teminlinidu. ### `shirkhan-alphabet-table` > 已弃用，功能通过 `khan-alphabet` 来提供 [shirkhan-alphabet-table](https://gitee.com/shirkhan/shirkhan-alphabet-table) bv tvr ŝirħan êlipbesiniñ ĥerip jediwilini asas qilip baŝqa iŝlitiŝ urunlirida ôlĉem birliki ĥasillaŝ vĉvn teyyarlan‍ĝan bulup,`javascript` tilini asas qilidiĝan tvrler aldin muŝu tvrni iŝlitip munasiwetlik uĉurlarĝa êriŝiŝi tewissiye qilinidu ; ### `shirkhan-vscode` [shirkhan-vscode](https://gitee.com/shirkhan/shirkhan-vscode) bu tvr `vscode` kod teĥrirligvĉide ŝirħan êlipbesini iŝlitip `markdown` yêziŝni iŝqa aŝuruŝ vĉvn teminlen‍gen qisturma. `vscode` niñ qisturma baziridin `shirkhan-vscode` dep izditiŝ arqiliq qaĉilap iŝlitiŝke bulidu. qisturminiñ têħimu kôp uĉuri vĉvn mezkur tvr ambirini kôrvñ; ### `shirkhan-crx` [shirkhan-crx](https://gitee.com/shirkhan/shirkhan-crx) bu tvr asasliqi torkôrgvĉ qisturmisi bolup, torkôrgvĉlerde ŝirħan êlipbeside yêzilĝan mezmunlarni uyĝurĉiĝa aylandurup kôrsitiŝ qatarliq muĥim iĥtiyajlarni qanduruŝ vĉvn iŝlitilidu ### `shirkhan-retext` > 已弃用，功能通过 `khan-alphabet` 来提供 [shirkhan-retext](https://gitee.com/shirkhan/shirkhan-retext) bv tvr asasliqi têkist mezmunini uyĝurĉe we ŝirħan êlipbesi arisida aylanduruŝqa iŝlitilidu; ### `shirkhan-remark` [shirkhan-remark](https://gitee.com/shirkhan/shirkhan-remark) bv tvr asasliqi `markdown` mezmunini ŝirħan êlipbesi we uyĝurĉe arisida ôz - ara aylanduruŝ vĉvn iŝlitilidu;